Δευτέρα, 3 Ιουνίου 2019

Το "Μάθημα" του Ευγένιου Ιονέσκο - -με αφορμή τα σχόλια του Μάνου Χατζιδάκι του Καβάφη και την ελληνική πραγματικότητα.

 

 

 

 Ανεβάζοντας ένα θεατρικό έργο γραμμένο πολλά χρόνια πριν (1950)  αναρωτιέσαι πάντα τι θα μπορούσες να πεις σχετικά με αυτό και πως εντάσσεται στην σύγχρονη εποχή. Όπως όλα τα σημαντικά έργα, το "Μάθημα" είναι πολύπλευρο και οποιαδήποτε εξήγηση θα το αδικούσε, να μη πω ότι θα μείωνε. Για το λόγο αυτό και στο πρόγραμμα της παράστασης δεν έγινε κανένα σχόλιο.  Πλησιάζοντας στο τέλος των παραστάσεων θα ήθελα να μεταφέρω μια διάσταση που είναι κάπως επίκαιρη. Στο έργο ένας "καθηγητής" βομβαρδίζει μια νεαρή μαθήτρια με "γνώσεις" με τέτοιο τρόπο ώστε τελικά  να την "δολοφονήσει" (αυτά που γράφονται για χάσμα γενεών είναι μάλλον επιπόλαια).  Η τέχνη δηλαδή οι άνθρωποι της τέχνης δεν θα έπρεπε να είναι αγοραίοι δηλαδή να πηγαίνουν "σύμφωνα με το πνεύμα της εποχής" ( για να πουλήσουν την τέχνη τους  ούτε είναι "διδακτικοί". Ένα παράδειγμα είναι ο Μάνος Χατζιδάκις  που όταν διατύπωνε τις απόψεις για την "Ευρώπη των Λαών" αντιμετώπισε τον χλευασμό, τη ειρωνεία ή την περιφρόνηση. Στη μνήμη του (σε λίγες μέρες είναι και η επέτειος του θανάτου)  δημοσιεύουμε μερικά από τα σχόλια του. Κρατείστε από αυτά τα περί της "παραδημοσιογραφίας". Τώρα τι σχέση έχουν όλα αυτά με το Μάθημα του Ιονέσκο στο επόμενο σχόλιο....








Ετοιμαζόμαστε για μια άλλου είδους σκλαβιά τώρα. Η Ευρωπαϊκή ενότητα τι νομίζετε ότι είναι; Είμαστε πραγματικά ένα κράτος με δύναμη ώστε να μπορούμε να επιβάλλουμε απόψεις: Θα γίνουμε μια επαρχία στην οποία θα μας διοικεί η Ευρώπη. Και πως να το πω, θα έχουμε μια ψευδαίσθηση ότι συνδιοικούμεθα στην Ευρώπη. 

 

 Λοιπόν αυτή δεν είναι μια σκλαβιά; Τουλάχιστον με τα κριτήρια που είχαμε επί τουρκοκρατίας. Και πάλι οι εξαιρέσεις επί τουρκοκρατίας υπήρξανε. Και αναπτυχθήκανε στον ευρωπαϊκό χώρο. Το ίδιο θα συμβεί και τώρα. Μόνο που δεν θα ζουν στην Αθήνα και θα ζουν στον ευρωπαϊκό χώρο. Μα ποιος από εμάς δεν θα το έκανε αν είχε τις δυνατότητες; έστω και πριν από 20 χρόνια;Υπάρχει καμιά εγγύηση σωστής αναπτύξεως, εδώ μέσα στον τόπο αυτό; Ποτέ. 

 

Αλλά βέβαια ο τόπος προχωρά πάντα με τις εξαιρέσεις του. Έτσι θα προχωρήσουμε και στο μέλλον. Περί τουρκοκρατίας λοιπόν...ασφαλώς θα είναι μια μορφή της Ευρωπαϊκής μας θητείας, που βέβαια δεν θα μπορέσουμε ποτέ να απαλλαγούμε ούτε να ελευθερωθούμε. 

 

Διότι θα είναι μια επιλογή μας ενώ επί τουρκοκρατίας έγινε μια υποταγή μας. Αυτή είναι η διαφορά...

 




“Η δημογεροντία του μέλλοντος”

(Ποιος τελικά θα κυβερνήσει την ενωμένη Ευρώπη;)


Κυριακή, 15 Ιουλίου 1979
Μάνος Χατζιδάκις, «ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ», Εκδόσεις Εξάντας


Τη μέρα που υπογράφονταν στο Ζάππειο η ένταξή μας, μου πήραν μια συνέντευξη τα μέσα ενημερώσεως, τα ευ­ρωπαϊκά.


Όμως δεν βρήκανε τις απαντήσεις μου ευχάριστες και διασκεδαστικές για το κοινό τους που βλέπει τηλεόραση το βράδυ στις εννιά, και φυσικά δεν μετέδωσαν την συνέντευξη μου. (Εκεί, όπως θα διαπιστώσατε, «σέβονται» το κοινό. Αφού τ’ αποβλάκωσαν πρώτα, τώρα εννοούν να το υπηρετούν πιστά και να το διασκεδάζουν).


Μέσα στ’ άλλα γι’ αυτή την εκπομπή πού τελικά δεν μεταδόθηκε, μου ζήτησαν να σπάσω μερικά πιάτα. Λα­τρεύουν καθώς ξέρετε σε όλη την Ευρώπη, τον ήχο των ελληνικών πιάτων. Και βέβαια δεν τους άρεσε όταν τους απαγόρεψα ν’ ακούγονται μπουζούκια στην εκπομπή.


Μου’ παν μ’ ένα περίεργο ύφος: Δηλαδή η θρυλική εκείνη εικόνα των Αθηνών του Ποτέ την Κυριακή, της ταινίας πού γράψατε μουσική, δεν ήταν αληθινή; Μας είπατε τότε ψέματα όταν σπάγατε πιάτα και τραγουδούσατε με συνοδεία μπουζουκιών;


Και πρωτ’ απ’ όλα, τους απάν­τησα πού μ’ είδατε εμένα προσωπικά να σπάω πιάτα και να τραγουδώ με μπουζούκια; Ήταν η Μελίνα Μερκούρη κι όχι εγώ. Αν σας την θυμίζω, τόσο το καλλίτερο. Πάει να πει ότι της μοιάζω.


Όμως ας έρθουμε στην παρεξή­γησή σας γύρω από την Αθήνα. Η τότε Αθήνα της ευημερίας, των πρώτων τουριστικών ρευμάτων και της ανεμελιάς, υπήρξε ένα θεατρικό σκηνικό μες στο όποιο όλοι μας λίγο πολύ, υπεύθυνοι και ανεύθυνοι παίζαμε με παρ­ρησία τους νεοέλληνες. Αυτή η Αθήνα είναι γεγονός πώς δεν υπάρχει πια. Χάθηκε μάλλον οριστικά.


Και συνέχισα: Μη μου ζητάτε ένα μνημόσυνο που σήμερα το πραγματο­ποιούν μόνο οι ανώνυμοι βιομηχανίσκοι, με τις λαϊκές στάρλετ και τις φαβορίτες στα καταστήματα μπουζουκιών που ξενυχτάνε και που ευτυχώς κλείσανε, ελπίζω δια παντός.


Ποια είναι η σημερινή Αθήνα, με ρωτούν, η Αθήνα του εβδομήντα εννιά. Μπορείτε να την περιγράψετε;

Τους απαντώ: Μια Αθήνα σκεφτική. Με προβλήματα που της χαράζουν το πρόσωπο. Με μια εξαίσια και γοητευτική μόλυνση περιβάλλοντος. Με παγωμένες σχέσεις και πληγωμένη συμπεριφορά. Με τη σφραγίδα του χυδαίου σ’ ό,τι καινούργιο χτίζει. Δεν γνωρίζω αν σας είναι η εικόνα αυτή ελκυστική, όμως ξέρω καλά πώς είναι πιο πραγματική απ’ την παράδοσή της. Απ’ τα τρισήμισυ εκατομμύρια πού την κατοικούν, τα δυόμισυ είναι εσωτερικοί μετανάστες–τυχοδιώκτες της επαρχιακής Ελλάδας.


Προσφέρουν στην πρωτεύουσα βία, αθλιότητα, ανασφάλεια και θλιβερό γούστο. Και οι πόλεις της επαρχίας, απαλλαγμένες απ’ τα δεύτερα στοιχεία τους, παίρνουν αναπνοή και γίνονται λίαν κατάλληλες για ιδιωτική ζωή κι ανθρώπινη συμπεριφορά. Αλλά κι αυτό, ίσαμε να το μυριστούν οι άθλιοι των Αθηνών και ξαναπάνε πίσω στα πάτρια εδάφη για να καθαρίσει κι άλλη μια φορά ή Αθήνα. Η περιπέτεια αυτή γνήσια ελληνική, θυμίζει την «Ελλαδογραφία» του Γκάτσου, χωρίς όμως το επικό στοιχείο του ποιητή.


Μετά απ’ την απάντησή μου αυτή μπλέξαμε σε λεπτομέ­ρειες άπειρες, θέλοντας να εξηγήσω, τί είναι η «Ελλαδο­γραφία». Δύσκολος ο κώδικας για μια ευρωπαϊκή ερμηνεία του τίτλου, του ποιήματος και του περιεχομένου του. Περιορίσθηκα λοιπόν στα απαραίτητα, και συνεχίσαμε.


Ερώτηση: Τι συνθέτει την Ελλάδα του σήμερα και ποια στοιχεία την εκπροσωπούν;


Απάντηση: Μια αδυναμία της χώρας να τοποθετηθεί πια τα προβλήματα της πάνω στα λεγόμενα πατριωτικά βά­θρα, οπού οι κρίσεις της να ενοποιούν τον διχασμένο από χιλιάδες μικροσυμφέροντα ανώριμο πληθυσμό. Στο πα­ρελθόν μια τέτοια τοποθέτηση μ’ όλες τις συγκεχυμένες καταστάσεις πού δημιουργούσε, μας οδηγούσε επί του ασφαλούς σε εθνικές εξάρσεις, πολύ εποικοδομητικές για μια εγχώρια κατανάλωση, τουλάχιστον. Σήμερα όλα αυτά φαντάζουν σαν παλιά ιστορική ταινία του Αλεξάντερ Κόρντα, ή για να είμαστε συνεπέστεροι στα καθ’ ημάς, σαν μια ταινία του Μαδρά ή του Λάσκου με τους Χλόηδες, τους αγαπητικούς και τις αθώες βοσκο­πούλες,


Ύστερα, να κι άλλο κάτι πού μας εκπροσωπεί. Η καλοζωία. Χωρίς περιεχόμενο και ευτελούς αισθητικής. Μια καλοζωία πού βασίζεται περισσότερο στη νευρωτική εκ­τόνωση παρά στην απόλαυση, στην ηδονή θάλεγα, «για καλώς προπαρασκευασμένες επιθυμίες». Καλοζωία που ικανοποιεί συμπλέγματα και προκαταλήψεις καλύπτοντας θεατρικά, ευτέλεια κι αθλιότητα.


Ακόμη: Ένας χείμαρ­ρος αυτοσχεδιαστικών αντιδράσεων, σ’ όλες τις περιοχές του δημοσίου βίου μας. Μια επιπόλαιη χάραξη προοπτι­κών και πολιτικής. Έλλειψη κοινού νου, και μια καταπιε­στική παρουσία του εγώ μας, πού τις περισσότερες φορές μας εμποδίζει να συνεννοηθούμε και να συνεργαστούμε πάνω στα τοπικά, αλλά και στα ευρωπαϊκά που άρχισαν ήδη να μας θίγουν και να μας απασχολούν.


Τέλος: Ένας ηθικοπλαστικός εθνικισμός, που έχει τις ρίζες του στην ανελεύθερη καταγωγή μας και πού η εκμετάλλευση του απ’ όλους μας για ευτελείς σκοπούς, τον έχει ήδη κατα­στήσει ανυπόληπτο.

Ερώτηση: Και κάτι ωραίο;


Απάντηση: Η αβεβαιότητα μας για το μέλλον και τα νεοκλασικό μας πάθος.


Ερώτηση: Γιατί δεν οργανώνεσθε για ν’ αποκτήσετε ασφάλεια;


Απάντηση: Αντιπαθούμε την οργάνωση εκ βαθέων. Άλλωστε η ανασφάλειά μας προσδίδει νεότητα και ή όποια νεότητα μας, σας ελκύει. Δεν είναι έτσι; Μη μου πείτε ότι σας ελκύει το νεοελληνικό μας πνεύμα ή τα γραφτά των νεοελλήνων θεατρικών συγγραφέων! Όχι για τον θεό - έκανε η Γαλλίς παραγωγός της Γαλλι­κής τηλεοράσεως.


Ερώτηση (από τον συνεργάτη του Ραδιοφωνικού στα­θμού του Λουξεμβούργου): Τι νομίζετε κατά την γνώμη σας ότι θα βρείτε στην Ευρώπη όταν στο μέλλον τελείως ενωθεί;


Επιτρέψτε μου νάμαι προσωπικός σ’ αυτή μου την απάν­τηση, τους είπα. Και πρώτ’ απ’ όλα, το τρομαχτικό, σε υπερμεγέθη παρουσία με εκπροσώπους τον H. P. Lovecraft, τον Edgar Allan Poe και τον Charles Baudelaire. Μετά, μια ευρωπαϊκή ταυτότητα για απογευματι­νούς περιπάτους, ιδίως τις Κυριακές, πότε στο Κιρινάλε, ή στην Πλατεία Βαντόμ και πότε στη Σεβίλλη. Τέλος, ένα ευρωπαϊκό κοιμητήριο για μια εφησυχασμένη δη­μοκρατική μας αποχώρηση, σαν έρθει ή ώρα μας πού λένε.


Μένει το ερώτημα. Άραγε θα μας απαλλάξει η ένταξη μας από την παραδοσιακή γεροντολατρεία κι από την πρόσφατα ανθισμένη παραδημοσιογραφία;

Τί είν’ αυτό; Ρωτάει ο Γάλλος, ο βοηθός του οπερατέρ.

Να σας εξηγήσω προθυμοποιήθηκα. Η Παραδημοσιο­γραφία είναι κάτι σαν παρακρατική οργάνωση, αλλά δεν έχει σχέση με το κράτος. Αντίθετα πολλές φορές το πο­λεμάει. Ανθεί σε περιόδους παρακμής και με την επιπόλαια ανοχή της επισήμου Δημοσιογραφίας. Κύριος σκοπός της είναι ο εκφοβισμός, υπηρετώντας σκοτεινά ή ευτελή συμφέροντα. Οι σοβαροί δημοσιογράφοι γνωρίζουνε την ύπαρξή της, την περιφρονούν, την συνηθίζουνε αλλά και δεν πιστεύουν στην κάποια οποία σημασία της παρουσίας της. Η παραδημοσιογράφια όμως υπάρχει, λειτουργεί και επιβάλλεται. Ανεύθυνη και αντιπαθητική.


Και τούτο δεν τους άρεσε πολύ και δεν το βρήκαν δια­σκεδαστικό για τηλεθεατές κι ακροατές του ραδιοφώνου σε ώρα νυχτερινή. Μα συνέχισαν και με ρώτησαν.


Πώς αντιμετωπίζετε την ενοποιημένη κουλτούρα της Ευρώπης σήμερα;


Άνευ φόβου και άνευ πάθους, τους απαντώ. Δεν μας τρο­μάζει απ’ τη στιγμή πού μας περιέχει. Κι όσο για τα επί μέρους γραφικά στοιχεία μας, έτσι κι αλλιώς μας ήταν άχρηστα, κι ήμασταν αποφασισμένοι να τα πετάξουμε και να τ’ αποκηρύξουμε μετά πάσης βδελυγμίας όταν με τον καιρό θα ωριμάζαμε. Η ένταξη μας, μας ωριμάζει αυτομά­τως και μας παρουσιάζει πιο αληθινούς. Κι έτσι τα γρα­φικά και τα ιδιότυπα, τα βάζουμε για πάντα στο συρτάρι. Με κοίταξε περίεργα η Γαλλίδα, όμως δεν είπε τίποτα. Κατάλαβα. Αυτή πού τόσο της αρέσουνε τα γραφικά μας τα φολκλορικά, και τι την νοιάζει ποιο είναι το αληθινό μας πρόσωπο.


Αυτός απ’ τη Γερμανική τηλεόραση μου λέει ξαφνικά: Νιώθετε Έλληνας, για Ευρωπαίος;

 Τί ερώτημα, σκέφτο­μαι.


Και βέβαια του απαντώ, Έλληνας αν αυτό σημαίνει Ευρω­παίος. Κι Ευρωπαίος, αν αυτό συμπεριλαμβάνει την Ελ­ληνικότητα μου.

Σας ενδιαφέρει η ελληνική σας ιθαγέ­νεια; Μου κάνει αυτός από το Λουξεμβούργο.


Του απαντώ: Αν με εξουθενώσετε, όχι. Η τουλάχιστον θα μ’ ενδιαφέρει όσο ενδιαφέρει ένα φυλακισμένο στο Άουσβιτς, αν είναι απόγονος του Μεγαλέξαντρου ή του μεγάλου Τσέγκις Χάν. Αν πάλι μείνω ελεύθερος, η ελληνική μου ιθαγένεια θά 'ναι μια πραγματικότητα πού δεν θα 'μαι σε θέση να την αρνηθώ, έτσι καθώς θάναι συνυφασμένη με τη γλώσσα και με την προσωπική μου Ιστορία. Το μόνο πού μπορώ να ελπίζω είναι να γίνει μια αλήθεια και για σας.
Ερώτηση: Ποιοι θα μας κυβερνήσουνε μελλοντικά, στην Ενωμένη Ευρώπη;


Κι απάντησα: Ελπίζω για τους επερχόμενους, μια δημογεροντία του πνεύματος κι όχι η Άγια κι Αποστολική οικογένεια του πρίγκηπος Φρανκενστάϊν.Εδώ τελειώνω. Και το νομίζω περιττό να διευκρινίσω πώς ύστερ’ απ’ τη δεύτερη απάντηση μου, το συνεργείο της Ευρωπαϊκής τηλεόρασης, με κάποια βιαστική πρόφαση είχε κιόλας φύγει, μη βρίσκοντας διασκεδαστικές τις απαντήσεις μου.


Η συνέχεια και το παιχνίδι των ερωτήσεων κι απαντήσεων, έγινε εντός μου, καθώς επέστρεφα στο σπίτι μου.

και ο Καβάφης,








Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Το "Μάθημα" του Ευγένιου Ιονέσκο -- σχόλιο λίγο πριν τις τελευταίες παραστάσεις.

Ανεβάζοντας ένα θεατρικό έργο γραμμένο πολλά χρόνια πριν (1950)  αναρωτιέσαι πάντα τι θα μπορούσες να πεις σχετικά με αυτό και πως ...